Науканы улаханнык ейуурэ

(Ю.Н.Прокопьев туhунан ахтыы)

Уеhээ Булуу орто оскуолатыгар бэhис кылааска уерэнэ сылдьан Юрий Прокопьевы аан бастаан кербутум. Билигин ейдеетехпунэ, кини миигиттэн икки кылааhынан урдуку уерэнэр буолан, хайдах эрэ биhигинээ5эр лаппа саастаах, баhылыыр-кеhулуур керуннээх а5а табаарыс курдук кестере.

Онус кылааhы Дьокуускай куорат 2-с нуемэрдээх оскуолатыгар бутэрбит буолан,70-с сылларга Юрий Николаевич урдуку салайар улэ5э ананыан а5ыйах хонук эрэ иннинэ керсубуппун ейдуубун. Билигин Россия наукаларын Саха сиринээ5и научнай киинин дьиэтигэр оччолорго хас да институттары кытта тылы, литератураны уонна историяны уерэтэр институт улэлиирэ. Бада5а, сааhыары кэм этэ. Юрий Николаевиhы элбэх эдэр дьон тулалаан, тугу эрэ кэпсэтэ тураллара. Уопсай санаттан ордук хотугу олохтоох сахалар тылларын уерэтээччи, олус керудьуес, бары еттумэн урдук сайдыылаах Прпкопий Ефремов куолаhа иhиллэрэ. Ол кини этиитэ тебебер хаалбыт: "Дьэ, Дьуурабыт, улахан улэ5э баран эрэ5ин, ону уруйдаан тураммыт, эйигиттэн биири эрэ куутэбит: теhе да уеhэ куерэйбитин иhин, бу биhиги курдук хаалбыт кыра-хара бырааттаргын умнубат буолаар!". Итинник хаадьылаhан, найааннаhан бииргэ уерэммит атастара-до5отторо Юрий Николевиhы киэн ура5айдаах Урун дьиэ5э атаарбыттара. Ити кэнниттэн элбэх сыл ааспытын кэннэ Прокопий Ефремов аллар атаhыгар Петр Алексеевич Слепцовка ыалдьыттыы кэллэ5инэ, элбэхтик керсуhэн, бииргэ аhаан-сиэн, энин-араас боппуруостарга ыаhахтаhар этибит. Оччолорго биhиги Слепцов дьиэ кэргэнинээн биир дьиэ5э, биир этээскэ олорбуппут. Кырдьык да Прокопий Ефремов олус кэрэхсэбиллээх сэhэнньит этэ. Ханнык да литература, тыл боппуруоhугар ыйыттахха толору эппиэти, уhуннук толкуйдаан эрэйдэммэккэ, мунуутэ да саарба5алыы барбаккка биэрэр кыахтаа5ын се5е-махтайа истэрим.

80-с сыллар бутуулэригэр Уеhээ Булуугэ Дьокуускайтан кэлбит семелуетунэн туhэн иhэн, Юрий Николаевиhы кытта керсен а5ыйах тылынан быhа туhэн кэпсэтии буолбута. Кинини керсе элбэх олохтоох салайааччы кэлбит этэ. Кини бэйэтин массыынатыгар олорсон дэриэбинэ5э тахсарга эппитин аккаастаммытым. Юрий Николаевич хайдах эрэ сэмэлиирдии бадахтаан эппитэ: "Дима, олус кырдьыгы кемускуу сатаан ВАК чилиэннэрин еhургэппит уhугун. Онон бэйэн улэн тургэнник ааhыытын бытаардыбыккын". "Мин ким да иннигэр сеhургэстиир санаам суох", - диэн куруубай со5устук хоруйдаабыппын кулгаа5ым эрэ истэн хаалбыта. Ааспытын кэннэ санаатахха, урдук сололоох салайааччыга сымна5ас да со5устук эппиэттиэх баара. Ба5ар, ол са5ана ВАК еттуттэн ата5астана сылдьан, итинник тыл быктарбытым буолуо.

Первый памятник Ю.Н.Прокопьеву г.Якутск

90-с сыллар бутуулэригэр партия обкомун бюротугар биhиги республикабытыгар айыл5а харыстабылын боппуруостарын научнай теруттэргэ оло5уран, салайар аналлаах чинчийэр институт ССРС наукаларын Сибиирдээ5и салаатын иhинэн тэриллэрин туhунан боппуруос Юрий Николаевич быhаччыке5улээhининэн кете5уллубутэ. Обком маннык институту тэрийэргэ этиитин ССРС правительствота ейеебутэ. Ол олоххо тургэнник киириэхтээ5ин Союз ыhыллыыта мэhэйдээбитэ. Ол эрээри обком ейееhунэ умнууга хаалбата5а. Кэлин маннык институт тэриллиитин Россия наукатын Сибиирдээ5и салаатын салайааччыта, уhулуччулаах химик-учуонай, академик В.А.Коптюг ейеебутэ. Онон Саха сиригэр биhиги институппут тэриллиитигэр утуе енену онорбут киhинэн Юрий Николаевич Прокопьев буоларын ейдеен туран, кини аатын ахтары сиэрдээх быhыынан аа5абын... Элбэх сыллар ааспыттарын кэннэ Юрий Николаевич республика Президенэ В.А.Штыровка наука эйгэтигэр субэhит эбээhинэhин толорооччу буолан олордо5уна, иккитэ киирэ сылдьыбытым.

Маннайгы сырыыга биhиги институппут улэлиир дьиэтин боппуруоhун быhаарыыга кемелеhеругэр кердеспутум. Онно быhаччы хоруйдаабыта. Бу боппуруос олус уустук диэбитэ. То5о эрэ итиннэ таарыйа мин Президент иhинэн тэриллибит научнай сэбиэккэ киирбэтэ5им туhунан ыйыппыта. - Ол аата экология боппуруоhун атын дьоннор быhаарар буоллахтара, - диэн эппиппэр Юрий Николаевич: - Мин хайаан да Эн сэбиэккэ киирэрин наадалаа5ын Президент иннигэр туруорсуом, - диэбитэ.

Онуоха мин: "Ити быhаарыллыбыт боппуруоска киирсэ сатыырын соччо себе суох буолуо", - диэбиппэр киhим олус дьиибэлээхтик мичээрдээн эрэ хаалбыта. Иккис керсуhуубут, хомойуох иhин, кини бу орто дойдуттан барыан ыйга тиийэр-тиийбэт эрэ кэм иннигэр буолбута. Эмиэ наука хайысхатын суруннээhин боппуруоhугар кэпсэтии тахсыбыта. Онно тахсаары туран: "Дьэ, Юрий Николаевич, юбилейгар учугэй кинигэ тахсыбыт", - диэбиппэр, "Ити сигнальнай эрэ экземплярдар. Дима, киирэ сылдьаар, барытын ыллахпына булгу бэлэхтиэм", - диэбитэ. Дьэ, ити курдук, ханнык ба5арар киhи оло5ор судургу кэпсэтиилэр буолбуттара. Саха биир чулуу уолун кытта итинник судургутук уонна истинник билсэн ааспытым.

Д.Д.САВВИНОВ, Саха сирин академиятын вице-президенэ,
Россия наукатын утуелээх улэhитэ, профессор, биологическай наука доктора.